Vakanüvis yazdı: Bir garip heykel öyküsü

Malum, Türkiye’nin heykele dair çokça kıssası var. Bilhassa CHP’li belediyelerin heykele yönelik ağır ilgisi, bu literatürü günden güne zenginleştirmekte. Lakin tarihteki bir “İnönü heykeli hikâyesi” var ki, heykel anekdotları ortasında her vakit farklı bir yerde durmakta.

İNÖNÜ,“BENİM DE HEYKELİM OLSUN”U İHSAS ETTİRİNCE…

İkinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, vazifeye gelir gelmez, yalnızca devlet idaresinde değil, kamusal alanda da semboller aracılığıyla kendisini görünür kılmak için özel bir uğraş içine girmişti. Paralara kendi fotoğrafını koydurmak ve küçük denemeler halinde kimi yerlerde büstlerinin yapılmasına yol vermek bu teşebbüslerinden bazılarıydı. Devrin yöneticileri de Mllî Şef’in bu ihsaslarını buyruk telakki ederek, radikal bir kararla büyük – nitekim büyük, 13,5 metre – bir İnönü heykeli yapılması teşebbüsü başlatmışlardı.

Çabucak kollar sıvandı. Fransız kent planlamacısı Henri Prost’un İstanbul Nazım Planı üzerinde kimi değişikliklere gidildi. İsmet İnönü Vakfı’nın vakıf tarihçesinde, Taksim’deki Topçu Kışlası yıkılacak, yerine “İnönü Gezisi” / Seyahat Parkı yapılacağı bilgisi verilmekte. Buna nazaran park, Dolmabahçe’den Nişantaşı’na kadar yükselen yeşil alanın bir uzantısı olacaktı. Proje, 1940 yılında, devrin İstanbul Valisi Lütfi Kırdar tarafından hayata geçirildi ve İstanbul’un Cumhuriyet periyodunda inşa edilen birinci parkı Taksim’de açıldı. 1944 yılına gelindiğinde ise üretimi devam etmek olan İnönü heykelinin İnönü Gezisi’nin (parkının) Taksim Meydanı’na bakan kısmına dikilmesi kararlaştırıldı. İstanbul Belediyesi’nin planı uyarınca park Maçka’ya gerçek devam edecek, Boğaz’a bakan tarafta bir de İnönü Köşkü yapılacaktı. Günümüzde İnönü Vakfı’nın mülkü olan bu köşk, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü İstanbul’a geldiğinde ikamet etmesi için düşünülmüştü. Bu köşkün görüş hizasında, kıyıya yakın olarak da İnönü Stadyumu (Bugünkü Beşiktaş Vodafone Arena) inşa edilmişti.

NECİP FAZIL’DAN “MODÜLER HEYKEL”

ÖNERİSİ Beşiktaş Belediyesi Kültür Sanat Bülteni’nde Ferda Çağlayan tarafından kaleme alınan “Cezalandırılan Anıt” başlıklı yazıda anlatılanlara nazaran, İstanbul Belediye Lideri Lütfi Kırdar Ulusal Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’in de büyük takviyesiyle heykel işine koyulmuştu. Almanya’daki Nazi iktidarından Türkiye’ye kaçan heykeltraş Rudolf Belling, 1940 yılında Fındıklı’daki Hoş Sanatlar Akademisi’nde heykelin imaline başladı.

Üç yıllık bir çalışmanın akabinde 1944 yılında heykel tamamlandı. Lakin heykeli tamamlanmakla iş bitmiyordu. Ona bir de esas yapılması gerkiyordu. Devlet bunu da düşündü ve “Millî Şef Heykeli Düstur Müsabakası” düzenlendi. Lakin birinci gelen proje, bilinmeyen bir sebeple uygulanmadı. İstanbul Belediyesi 180 bin lira bütçe ayırarak yeni bir yarış düzenledi. Müsabakada 7,5 metre uzunluğundaki esas birinci seçildi ve Seyahat Parkı’nın önüne yerleştirilmesi süreci başladı. Bu ortada Hoş Sanatlar Akademesi’ndeki heykel çalışması sürüyordu. Ulusal Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’in yakın arkadaşı olan Necip Fazıl Kısakürek, vakit zaman atölyeye giderek çalışmaları izliyordu. Üstad, iğneleyici lisanıyla sık sık sergilenen uğraşları hicvediyordu. Necip Fazıl, “Babıali” isimli kitabında, bir seferinde Hasan Ali Yücel’le birlikte gittiği ziyarette “heykel meselesi” için şu öneriyi getirdiğini anlatmıştı: “Şu heykel işini şöyle yapsak: Avrupa’ya, ayakta, at sırtında, şu yahut bu biçimde ulu gövdeler ısmarlasak; boyun yerlerini de burgulu yapıp, ölen ölünce başını çıkarsak ve yenisinin başını oraya burgulayıversek; nasıl olur?” Üstad’ın aktardığına nazaran Yücel bir şey dememiş, yalnızca gülümsemekle yetinmişti.

Necip Fazıl Kısakürek, politik olarak sık sık aksi düştüğü İsmet İnönü’nün heykeline ait, “Babıali”nin ilerleyen sayfalarında hiciv yüklü şu satırları da kaleme almıştı: “İnönü heykeli… At üstünde Ulusal Şef… Akademinin bir pavyonunda yapılmaya başlamış ve yüksekliği damı aştığı için çatıyı delmek zoru doğmuştur. Akademiye girerken sol taraftaki hangar biçimli binanın doruğunda garip bir görünüm… İnönü’nün, denizden başını çıkarması ve ‘ce!’ demesi üzere, çatının içinden fırlama başı… Gövdesi ve atı içeride kalıyor.”


MTBB ŞOV YAPINCA HEYKELİN DİKİMİ DURDURULDU

Nihayet heykel ve kuralı tamamlanmış, dikim hazırlıkları başlamıştı. Lakin II. Dünya Savaşı’nın güç koşullarından esasen bunalmış olan halk, bulabildiği her fırsatta heykelden memnuniyetsizliğini ortaya koyuyordu. “Millet süpürge tohumu yerken heykele bu kadar masraf olur mu?” sezenişleri pek çok yerden yöneticilerin kulağına çalınıyordu. Periyodun aktif öğrenci örgütlerinden biri olan Ulusal Türk Talebe Birliği ise bu memnuniyetsizliği görünür hale getirecek ve Taksim’de bir protesto aksiyonu düzenleyecekti.

Bu aksiyonun akabinde bir de 1949 yılında İstanbul Belediyesi’nde idare değişikliği yaşanınca, İnönü heykelinin talihi de dönmeye başladı. Yeni lider Fahrettin Kerim Gökay, heykel konusunda belediye meclisindeki itirazlarla uğraşmak zorunda kalacaktı. Peşi sıra takvimler 1950’yi gösterdiğinde Demokrat Parti iktidara geldi ve heykelin Taksim’e dikilmesi büsbütün gündemden kalktı. Gökay, Başbakan Menderes’le görüştü, düstur Taksim Gezisi’nin – artık İnönü Gezisi denmiyordu – oraya konacaktı lakin heykel için Tramvay Deposu adresi gösterildi. DP iktidarı 27 Mayıs darbesiyle kanlı bir biçimde sonra erdirildikten sonra askerî idare İnönü heykelinin peşine düştüyse de kimse nerede olduğunu bilmiyordu.

İNÖNÜ’NÜN VEFATININ AKABİNDE HÜRRİYET HEYKELİN İZİNİ SÜRDÜ

Yıllar yılları kovaladı ve darbeden 13 yıl sonra İsmet İnönü, 25 Aralık 1973’de vefat etti. Hürriyet gazetesi, İnönü isminin, vefat vesilesiyle tekrar gündeme gelmesi üzerine “kayıp heykel”in izini sürdü, daima haber yaparak mevzuyu gündemde tuttu. Uzun araştırmalar sonucunda Hürriyet muhabirleri nihayet heykeli bulmuştu. Heykel, Bakırköy’de belediye fen işleri müdürlüğünün bir deposundaydı. Haber, “İsmet İnönü’nün heykeli, derme çatma bir kulübe içinde ve modüllere ayrılmış bir halde Hürriyet muhabirleri tarafından bulunmuş, başının da kaybolduğu anlaşılmıştır” spot cümlesiyle başlıyordu. Çabucak bir komite kuruldu, bütçe ayrıldı ve hem heykelin yok olan başı yine yaptırıldı hem de genel bir tamirattan geçirildi.

Hürriyet’in tavrı, “zamanın ruhu”na uygundu. Çünkü 12 Mart muhtırası ile asker bir kere daha idareye – dolaylı olarak – el koymuş, Nihat Erim, Ferit Melen ve Naim Talu – aslen CHP’li – üzere isimler de orta rejimin “tarafsız” hükümetinde Başbakanlık vazifesinde bulunmuşlardı. Hürriyet gazetesi, birçok İnönü ile çalışmış orta rejim yöneticilierinin güzeline gideceği beklentisiyle heykelin Taksim’e dikilmesi için teşvik edici yayınlar yapmaya başlamıştı.

SONUNDA İNÖNÜ’NÜN HEYKELİ KONUTUNUN ÖNÜNE DİKİLEBİLDİ

Orta rejim sona erip siyaset kendi mecraında ilerlemeye başlayınca, heykelin Taksim’e dikilmesi teşebbüsleri de tavsadı. Ortadan bir mühlet daha geçti, 1980 darbesi yaşandı. Heykel için de nihayet karar verildi ve İsmet İnönü’nün Maçka’daki konutunun önündeki Taşlık Parkı’na dikildi. Böylelikle, 1940 yılında tek parti periyodunda üretimine başlanan, bir darbe (27 Mayıs 1960) ve bir orta rejim (12 Mart 1971) periyodunda dikilmesine çalışılan İnönü heykeli, tevafuk yapıtı tekrar bir darbe hükümeti, 12 Eylül’ darbesinin akabinde kurulan Bülent Ulusu Hükümeti devrinde merasimle Taşlık Pakı’ndaki yerine dikildi. Lozan Antlaşması’nın 59’uncu yıl dönümü olan 24 Temmuz 1982’deki merasime TBMM’nin lağvedilip yerine kurulan Müracaat Meclisi’nin Lideri Sadi Irmak, başka yetkililer ve İnönü ailesi katıldı. Amaç, geç de olsa hasıl olmuş, 1940 yılında üretimine başlanan İnönü heykeli, tam 42 yıl sonra yerini bulabilmişti.