Harflere ruh veren sanat: Kaligrafi

Kaligrafi, Mürekkebin kalemle, kalemlerin kağıtla ahenk içerisinde dans edip birbirinden şık ve estetik harflerin yazıldığı çağdaş sanattır.

Harfleri birer sanat yapıtı haline getirmemizi sağlayan bu teknik, dünyanın farklı yerlerinde farklı biçimlerde geliştirilmeye devam ediyor. Pekala Kaligrafi nedir ? Nasıl yazılır? Hangi kalemler kullanılır? İşte merak edilenler…

KALİGRAFİ NEDİR?

Kaligrafi sanatı, Uzak Doğu’dan Asya’ya ve daha sonra günümüze taşınan çağın en estetik yazı biçimi olarak karşımıza çıkıyor.

Kaligrafi sözcüğü, Yunanca “ kallos” (güzel) ve “graphos” (yazı) sözcüklerinin birleşmesinden oluşur. Kaligrafinin birçok çeşidi vardır. Lakin günümüzde en çok tercih edilen ikisi Batı biçimi çağdaş kaligrafi ve klâsik kaligrafidir.

ÇAĞDAŞ KALİGRAFİ NEDİR?

15. yüzyılda matbaacılığın gelişmesiyle birlikte kaligrafi yani hoş yazı yazma sanatı ya da öteki bir deyişle el yazması sistemi de süratli bir biçimde geriledi. Baskı tekniklerindeki ilerleme, kaligrafi sanatının sonunu büsbütün getirdi dememiz yanlışsız olmasa da biraz gerilemesine neden oldu diyebiliriz.

19.yüzyıldan itibaren ise bir yükseliş devri oldu ve çağdaş kaligrafi yine canlandı. Çağdaş kaligrafinin en kıymetli temsilcilerinden biri Edward Johnston’dır. Johnston’a ilişkin el yazmaları British Museum’da sergileniyor.

Günümüzde, bu kadar gelişmiş teknolojiye karşın hala o el yazması sanatlar görenleri büyülemeye deva ediyor. Kaligrafi hala bedelini koruyor lakin beraberinde yeni tipler de bu sanata ek olmaya devam ediyor. Buna günümüzde en yakın örnek olarak Graffiti’yi verebiliriz.

Coğrafyamızda yüzyıllardan beri süslemeler ve duvar yazılarında karşımıza çıkan sınır sanatı da kaligrafinin klasik formlarından biri olarak az sayıda usta tarafından sürdürülüyor.

KALİGRAFİ VE SINIR ORTASINDAKİ FARK NEDİR?

Aslında her ikisi de hoş yazı yazma sanatı olarak söz edilir. Ancak sınır sanatında Arap harfler kullanılır ve dini motifler ön plandadır.

Kaligrafi sanatı latin harfleriyle süslenerek icra edilen bir sanattır.

Kaligrafi sanatı soldan sağa hakikat yazılırken, sınır sanatı arapça olduğu için sağdan sola gerçek yazılır. Sınır sanatı tezhip ile taçlandırılırken, kaligrafinin buna pekte gereksinimi yoktur.

Harfler ortasındaki boşluğu hakikat formda ve hakikat orantıda bırakmak, yazılan yazıya simetrik bir görünüm kazandırmak, yazıya şık bir manzara vermek, harflerin biçimleriyle okunmayacak kadar oynamamak üzere kurallar kaligrafinin altın kurallarıdır.

Kaligrafik yazıların altın, gümüş, çiçek yahut farklı görsellerle desteklenebilir. Fakat bu süs ögeleri kaligrafinin ana değil, yardımcı ögeleridir. Kaligrafide temel olan sembollerin (harflerin) hoş bir biçimde yazılması ve düzenlenmesidir.

Kaligrafiyi şöyle tasvir etmek mümkün. Dekore edilmemiş, bilgisayar fontlarıyla yazılmış bir metin, bir bedenin kemik ve kasları üzeredir. Kaligrafik bir biçimde yazılan bir metin ise bu beden üzerindeki şık bir gece elbisesi ya da smokin üzeredir.

Kaligrafi Antik Yunancada “güzel el yazısı” manasına gelir. Fakat bugün kaligrafi daha fazla şey mana tabir eder.

Harf ve sözcük yazımı da kaligrafinin kıymetli bir mevzusudur. Bu bağlamda kaligrafiyi yalnızca el yazısına bağlamak gerçek olmaz. Graffiti, tabela yazımı, tipografi ve grafik tasarım da kaligrafinin uygulama alanları ortasındadır.

Kaligrafi çoğunlukla el yazısıyla karıştırılır. Fakat ortalarında teknik ve biçimsel farklar vardır. El yazısı hür tarza daha yatkınken, kaligrafinin kolay fakat pratik isteyen aşikâr kuralları vardır. Tıpkı vakitte kaligrafi tekniğiyle yazmak için üretilen kalemlerde kesik uçlu, çizgilere hakimiyet kurmayı kolaylaştıran özel kalemlerdir.Kaligrafi fontları, bu özel kalemlerle yazılabilen kalın ve ince yazı tiplerinin karışımıyla oluşturulur. Harfler ortasındaki boşluklar, muhakkak bir açıyla, gerçek ve orantılı çizilir. Tabi bunlar daha çok klâsik kaligrafi teknikleri için geçerlidir.

Meğer çağdaş kaligrafi, klasik kaligrafi ve sınır sanatı üzere makul kuralları takip etmez, bilakis bozmayı misyon edinir. Yani çağdaş kaligrafinin tek ve en eğlenceli kuralı, bugüne kadar olan kuralları bozmaya dayalıdır. Birçok klâsik kaligrafi tarzı, harfleri özel bir forma sokmanızı bekler. Lakin çağdaş kaligrafide bir harfin biraz fazla kıvrılması ya da biraz daha uzaması korkulacak değil, kutlanacak bir varyasyondur.

Kaligrafi uygulamalarında ekseriyetle küt ve yuvarlak uçlu kalemler, fırça kalemler, su bazlı mürekkep ve parşömen kâğıdı sıklıkla tercih edilir. Çağdaş kaligrafide ise özellikle fırça kalem çok büyük bir rol oynar. Fırça kalemler sayesinde üretilen bu tekniği uygulamanın alternatif yolları da vardır.

KALİGRAFİNİN TARİHÇESİ

Kaligrafinin tarihçesi çağlar öncesine, mağara fotoğraflarına kadar uzanır. Kaligrafi sanatı da eski çağlardan beri insanoğlunun vazgeçilmez sanat kollarından biri olmuştur.

Medeniyetler çok eski tarihlerden beri yazı ile kuşaktan nesile aktarıldığı için, her medeniyet kendi yazı tarzını kendi kültürüyle özleştirmiştir. İbrani kaligrafisi, Mısır kaligrafisi, Hint kaligrafisi, Kore kaligrafisi, Çin kaligrafisi, Japon kaligrafisi, Latin kaligrafisi ve İslam kaligrafileri bu formda ortaya çıkmıştır.

Araplar da yazı konusunda hatırı sayılır bir yere sahiptirler. Bunda Hazreti Peygamber (SAV)’in, Hz. Ali (RA)’ye hoş yazması istikametinde tavsiyeleri ve başta Kur’an-ı Kerim olmak üzere dini metinlerin ihtimamla yazılması tesirli olmuştur.