Vakanüvis yazdı: Sokrates peygamber miydi

Yunan kanısı – mitolojisi, çağdaş dünyanın gündeminden çabucak hiç düşmüyor. Bunun en büyük nedenlerinden birisi, Aydınlanma Çağı entelijansiyasısının, kendilerine antik çağlardan “kurmaca bir köken” bulma isteği, sonrasında haleflerinin de bu çizgiyi benimsemesiydi.

Hatta bu “kurmaca” o kadar öyleydi ki, tekrar bir Batılı akademisyen, İngiliz Martin Bernal 1987 yılında “Eski Yunan Uydurmacası Nasıl İmal Edildi?” isimli bir kitap bile yayınlamıştı.

Evet; o denli ya da bu türlü, Antik Yunan bir biçimde günümüz dünyasında izdüşümleri olan bir birikim. Bu birikimde ünlü filozof Sokrates’in özel bir yeri olduğu ise tartışmasız. Onun, ana akım niyet dünyasında fazlaca tartışılmayan, tahminen de “tartıştırılmayan” tarafı ise “peygamberlik” konusu.

ÖMRÜ BOYUNCA TEK İLAH İNANCINI SAVUNDU, BU UĞURDA CAN VERDİ

Sokrates’in hayat çizgisine bakıldığında, sahiden de lakin bir Peygamberde görülebilecek özellikler taşıdığı farkediliyordu. Tek ilahlı bir din anlayışı vardı, daima iyiyi, hoşu, doğruyu anlatmakla meşguldü, bunları kendi hayatında da gerçekliyordu.

Milâttan evvel 470’te Atina’da doğan Sokrates, babası taş ustası Sophroniscus’un yanında bir devir heykeltraşlık yapmış lakin bir müddet sonra maddi şeylerle ilgilenmenin o kadar da değerli olmadığını düşünerek bu işi bırakmıştı. Ona nazaran insan; varlığın gerçekliği yahut fizikî varlıklar üzerine değil, kendi varlığı üzerine, iç düünyası üzerine düşünmeli, bunlara baş yormalıydı, boş ve yararsız şeyleri bırkmalıydı.

Sokrates, “Varlık daima değişiyor, o yüzden varlık hakkında hakikat ve geçerli bilgi edinmek imkânsızdır” diyordu. “Bildiğim bir şey varsa o da hiçbir şey bilmediğimdir.” onun ünlü kelamlarından birisiydi. Tekrar Sokrates daima “erdemli olunması” gerektiğini vurguluyordu. “Gerçek özgür insan” diyordu, “Aklını yanlışsız kullanabilendir. Ruh vücuttan bağımsız bir cevherdir, insan vücudun süflî dilek ve isteklerine ruhun yardımıyla karşı koyabilmelidir.”

Sokrates’in, “bilgi – fayda” konusundaki yaklaşımı da tam bir İslamî ölçü taşımaktaydı. O; yararsız bir bilgiyi edinmenin anlamsız olduğunu, insanın yalnızca iyiyi, doğruyu ve adaleti öğrenmesi gerektiğini anlatmıştı. Bu yaklaşım, Peygamber Efendimizin hadisindeki yaklaşımla teğe bir birebirdi: “Allah’ım, yararsız ilimden sana sığınırım.”

DEVRANIN İLERİ GELENLERİ: “ATALARIMIZIN RABLERİNE HAKARET EDİYOR”

Iğdır Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi’nden Yrd. Doç. Dr. Fatih Özkan,  “Sokrates’in Entelektüalist Ahlâkı” başlıklı makalesinde; tarih içerisinde birçok din adamı, düşünür ve araştırmacının Sokrates’i “tevhid”e yakın bir isim olarak gördüklerini anlatıyor. Zati Sokrates’in idamına karar verenler de onun Antik Yunan’da bir çırpıda sayılamayacak kadar çok olan “tanrılar” yerine bir tek allaha işaret etmesini kabahat saymışlardı.

Araştırmacı Cemal Duruk’un, “Sokrates Peygamber miydi?” isimli kitabı da onun tek ilah inancına olan yatkınlığını ortaya koymak için kaleme alınmış bir çalışma. Kitapta, Sokrates’in vefat anına kadar ısrarla kendisinin ilah tarafından Atinalılara yol göstericisi olarak görevlendirildiğinden, kendisinin allaha ve hemşehrilerine hizmet etmekten öteki bir gayesinin olmadığından, bunun için rastgele bir fiyat istemediğinden bahsettiği kaydediliyor.

Sokrates’in niyetlerini söz etmesinin akabinde devrin kudretlilerinin gadrine uğramasındaki anekdotlar da öteki Peyggamberlerin karşılaştığı zorluklara ziyadesiyle benzerlik göstermekteydi. Periyodun yönetici ve din adamları, “Sokrat gençlerin başını bulandıran bir günahkârdır. O, bizlerin tanıdığı rabler yerine kendi icat ettiği tek bir ilaha inanılmasını istiyor. O, ortaya yeni bir din çıkarma arzusunda” diyorlardı.

PROF. DR. BEŞER: “SOKRAT, MUVAHHİD BİRİYDİ”

İlahiyat Profesörü Faruk Beşer de Sokrat’ın lisana getirdiği pek çok inanç ve ahlak unsurunun tevhidi anlayışla ahenk içinde olduğundan kelam etmekte. Beşer, “Sokrat Peygamber mi, Şehit mi?” başlıklı yazısında, “Sokrat çok tanrıcılığa karşı olması ve fazilet / fazilet ve ahlak anlayışıyla o kadar müslümandır ki, hiçbir filozof salt akılla bu noktaya gelmiş olamaz.

Bilindiği üzere Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e kadar gelen ilahi din tektir ve İslam’dır. Doğrusunu Allah bilir fakat daima bilinen bir zatın peygamber olsaydı peygamberliği de bilinirdi. Lakin Sokrat’ın muvahhit olduğu katidir. Allah Rasulü söyleyince hadisi şerif haline gelen ‘kendini bilen Rabbini bilir’ kelamı de, farklı sözlerle de olsa, yeniden Sokrat’a aittir.” diyor.

SOKRAT: BU DÜNYANIN BİR DE ÖBÜR TATAFI VAR

Antik Yunan’da, kimi ilah ve tanrıçalar vasıtasıyla öte âlem kanısı var olsa da çoğunluk, hayatın dünyadaki mevtle sona erdiğine inanmaktaydı.

Onların inançlarındaki öte âlem, uydurma efsanelerle örülüydü. Bu inançta, dünyada sağken yapılanlara ait daha sonrasında ortaya çıkacak bir sorumluluk anlayışı yoktu.

Sokrates ise “Hayat vefatla bitmiyor, ölen yalnızca vücuttur, bunun sonrası da var” diyordu.

Sokrates’in talebesi Eflatun da bir nebze hocasını takip etmiş olsa da son analizde müesses nizamla bir uzlaşmaya gitmiş ve Antik Yunan’ın ilahlarına açıkça cephe alamamıştı. Onun talebesi Aristo ise – ki Batı niyet dünyası en fazla onu eksen alır – seleflerinin tevhid eksenli kanısını, kuru bir akıl nazariyesiyle anlaşılmaz hale getirmişti.

İslam âlimleri, “Sokrates’in Peygamber olabileceğinden” kelam ederken, Mümin Mühleti 78’inci Âyet’te, “And olsun ki, senden evvel kaç peygamberler gönderdik; sana onların kimini anlattık, kimini anlatmadık.” formunda yer alan tabire işaret etmişlerdi.

Çok mümkün ki, Sokrates de ismi zikredilmeyen Peygamberlerden biri olabilirdi.

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi’nin “Sokrat” unsurunu yazan Mahmut Kaya da Müslümanların, başta Eflatun olmak üzere Antik Yunan’dan kimi isimlerin hakkında yazdıklarıyla Sokrat’ı tanıdıklarından bahsetmekte. Kaya, “Gazzâlî’nin tekfir etmesine karşılık İslâm filozofları Sokrat’ı ‘ilâhiyyûn’ (deist ve metafizikçi) olarak büyük bir hürmetle anar” diye yazmakta.